राजस्थान : थोडक्यात माहिती

 

राजस्थान  हे उत्तर भारतातील एक भारतीय राज्य आहे.  राजस्थानचे क्षेत्रफळ. 342,239 km² आहे. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारतातील सर्वात मोठे राज्य म्हणजे राजस्थान राज्य आहे. देशाच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या 10.4 टक्के क्षेत्रफळ राजस्थान या राज्याचे आहे.  राजस्थानच्या ईशान्येला उत्तर प्रदेश, आग्नेयेला मध्य प्रदेश, नैऋत्येस गुजरात आणि ईशान्येला पंजाब व हरियाणा आहे.

राजस्थानमध्ये 33 जिल्हे आणि 7 प्रशासकीय विभाग आहेत.

थरचे वाळवंट आणि अरवली पर्वत

थरचे वाळवंट आणि अरवली पर्वत हि स्थाने राजस्थानची प्रमुख भौगोलिक वैशिष्ट्ये आहेत. अरवली पर्वत या  राज्याच्या आग्नेय दिशेपासून नैऋत्येपर्यंत पसरलेला आहे. अरवली पर्वतरांगांमुळे, राजस्थान भौगोलिकदृष्ट्या “पूर्व आणि पश्चिम राजस्थान” या दोन प्रदेशांमध्ये विभागले गेले आहे.

राजस्थानमधील धोलपूर, सवाई माधोपुरंद कोटा हे जिल्हे प्रामुख्याने दऱ्या खोऱ्यांचे प्रदेश  आहेत.गुरु शिखर (गुरु माउंट), राजस्थानमधील अर्बुदा पर्वतातील सर्वोच्च पर्वतशिखर मणजेच सर्वात जास्त उंचीचे शिखर आहे . शिखराची उंची 1,722 मीटर (5,650 फूट) आहे.माउंट अबू हे भारतातील राजस्थानमधील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे. हे अरवली पर्वत रांगांमध्ये 1220 मीटर उंचीवर आहे.

राजस्थान राज्याच्या दक्षिणेकडील किंवा दक्षिण-पूर्व जिल्ह्यांमध्ये सर्वाधिक पाऊस पडतो. पश्चिम भागात खूप कमी पाऊस पडतो. राजस्थान विषुववृत्त आणि थरच्या वाळवंटाच्या जवळ असून ,येथे उन्हाळ्यात उन्हाळ्यात तापमान 45 अंशांच्या वर जाते.

चंबळ आणि लुनी नदी 

चंबळ आणि लुनी या राजस्थानातील दोन प्रमुख नद्या आहेत.याबरोबर बनास नदी  हि देखील संपूर्णपणे राजस्थान राज्यात वाहते. हे अरवली पर्वतरांगांच्या खमनोर नावाच्या श्रेणीतील कुंभलगड येथून उगम पावते. ती मेवाड प्रदेशातून वाहते. ती राजस्थान आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवर वाहणाऱ्या चंबळ नदीजवळ पोहोचते आणि चंबळ नदीला जाऊन मिळते  .

लुनी नदी राजस्थानातील अनेक जिल्ह्यांमधून वाहते. या लुना नदीचा उगम आमजेर येथे होतो .  नदी अजमेरच्या  सुमारे 772 मीटर उंचीवर असलेल्या नाग टेकडीतून उगम पावते. आणि पश्चिम राजस्थानमध्ये वाहते.  या नदीची एकूण लांबी सुमारे 495 किलोमीटर असून शेवटी वाहत ही नदी कच्छच्या रणात विलीन होते. या नदीला अनेकजण लावणवती नावानेही ओळखतात. हि राजस्थानमधील आणि भारतातील एकमेव नदी आहे जी समुद्राला जाऊन मिळत नाही तर वाळवंटात विलीन होते.

आना सागर तलाव हे भारतातील राजस्थान राज्यातील अजमेर शहरातील  एक  कृत्रिम तलाव आहे. राजस्थानातील बिसलपूर धरणामुळे सवाई माधोपूर, टोंक, अजमेर, जयपूर जिल्ह्यांना सिंचनासाठी पाणी पुरवठा होतो .उदयपूर शहर राजस्थानमधील ‘सिटी ऑफ लेक्स‘ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

फतेह सागर तलाव, पिचोला तलाव, स्वरूप सागर तलाव, रंगसागर आणि दूध तलाई तलाव असे पाच प्रमुख तलाव येथे आहेत. ढेबर सरोवर (जैसमंद सरोवर) हे राजस्थानमधील सर्वात मोठे कृत्रिम गोड्या पाण्याचे सरोवर आहे. हे  भारतातील ऐतिहासिक आणि दुसरे  सर्वात मोठे कृत्रिम गोड्य पाण्याचे सरोवर असून याचे क्षेत्रफळ 87 km2 आहे.

राजस्थानमधील जैसलमेर जवळ बारमेर जिल्ह्यात ,पाचपदरा तलाव हे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर असून त्यात सोडियम क्लोराईडची पातळी 98% आहे.भारताच्या पंजाब राज्यातील सतलुज आणि बियास नद्यांच्या संगमापासून काही किलोमीटर अंतरावर  हरीके येथील हरीके बॅरेजपासून ते सुरू होते. हा भारतातील सर्वात लांब कालव्यापैकी एक आहे. राजस्थानमधील  गंगा कालवा ही बिकानेरचे महाराजा गंगा सिंग यांनी बांधला. शेतीसाठी  सिंचन व्यवस्था म्हणून या कालव्याची निर्मिती केली आहे.

चुलिया फॉल किंवा धबधबा हा राजस्थानमधील चंबळ नदीवरील प्रमुख धबधब्यांपैकी एक आहे. त्याची उंची 335 मीटर आहे. पावसाळ्यात येथे खूप मोठ्या संख्येने पर्यटक येतात. राजस्थानमधील सवाई माधोपूर जिल्ह्यात रणथंबोर राष्ट्रीय उद्यान आहे. हे भारतातील सर्वात मोठ्या राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक आहे, 392 चौरस किमी क्षेत्रफळ पसरलेले आहे.येथे फार मोठा प्रमाणात रॉयल बंगाल वाघ आहेत.

राजस्थानातील चित्तौडगड किल्ला हा भारतातील सर्वात मोठा किल्ला आहे. हे युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ आहे. जोधपूर हे एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे, ज्यामध्ये अनेक राजवाडे, किल्ले आणि मंदिरे आहेत.तसेच राजस्थानचा पहिला रोपवे राजस्थानच्या सुंधा हिल्समध्ये बांधण्यात आला. सुंधा नावाच्या टेकडीवर चामुंडा मातेचे ९०० वर्षे जुने मंदिर. येथे रोपवेने तीन किलोमीटरचा प्रवास करावा लागतो.

राजस्थानच्या बहुतांश भागात गाळाची माती आढळते. हे राजस्थानच्या ईशान्य भागात प्रामुख्याने य प्रकारची माती आढळते. राजस्थान हे भारतातील मोहरीचे सर्वाधिक उत्पादन घेणारे राज्य आहे. भिलवाडा हे शहर राजस्थानच्या मेवाड भागात आहे. भिलवाडा कापडासाठी प्रसिद्ध असून याला राजस्थानचे ‘मँचेस्टर’ असे म्हणले जाते. उदयपूर येथील झामरकोत्रा ​​खाणी ,फॉस्फेटसाठी खनिजांची प्रसिद्ध आहेत. बाडमेर-सांचोर खोऱ्यात तेल आणि वायूचे साठे आहेत.

राजस्थानात टंगस्टनचे उत्पादन नागौर जिल्ह्यातील देगना भागात होते. राजस्थान हे भारतातील टंगस्टन उत्पादनात आघाडीवर आहे. मकरानाच्या खाणींमधला प्रसिद्ध मकराना संगमरवर हा भारतातील सर्वोत्तम संगमरवर आहे.  राजस्थानच्या मध्यभागी मकराना हे शहर आहे. भारतात, गुजरात आणि आसामनंतर राजस्थान हे कच्च्या तेलाचे महत्त्वाचे उत्पादक आहे. देशातील तेल उत्पादनात त्याचा वाटा सुमारे 23.9% आहे. खेत्री नगर, तांब्याच्या उत्पादनासाठी प्रसिद्ध असून  हे अरवली पर्वतरांगांच्या पायथ्याशी  आहे.

जैसलमेर विंड पार्क

राजस्थानमधील डेझर्ट नॅशनल पार्क (DNP)  चे क्षेत्रफळ 3162  km2 आहे . एकूण क्षेत्रफळापैकी 1262  km2  बारमेर जिल्ह्यात आहे आणि 1900  km2 राजस्थान राज्यातील जैसलमेर जिल्ह्यात आहे. थरच्या वाळवंटातील परिसंस्थेचे ते उत्तम उदाहरण आहे. जैसलमेर विंड पार्क हे भारतातील दुसऱ्या नंबरचे विंड फार्म आहे. जैसलमेर विंड पार्क हे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे विंड फार्म आहे. हा प्रकल्प राजस्थानातील जैसलमेर जिल्ह्यात आहे. सुरतगढ थर्मल पॉवर स्टेशन राजस्थानमधील गंगानगर जिल्ह्यातील सूरतगढ शहरात आहे. 18 मे 1974 रोजी राजस्थानमधील पोखरण येथे भारताची पहिली अणुचाचणी यशस्वीरित्या पार पडली.

राजस्थानमधील जयपूर येथे पहिले प्रादेशिक विज्ञान केंद्र आणि विज्ञान उद्यान बांधण्यात आले. त्यात इनडोअर आणि आउटडोअर इंस्टॉलेशन्स, मॉडेल डायनासोर, भौतिकशास्त्राचे प्रयोग आणि 3D फिल्म्स आहेत. राजस्थानमधील सज्जनगढ बायोलॉजिकल पार्क हे वन्यजीव पर्यटन आणि स्थानिक वनस्पतींविषयी शिक्षणाला चालना देण्यासाठी प्रायोगिक तत्वावर निर्माण केलेले आहे.

जयपूर हे राजस्थानमधील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर आहे. ही राजस्थानची राजधानी आहे. जयपूर जंक्शन हे राजस्थानमधील सर्वात मोठे आणि महत्वाचे रेल्वे स्टेशन आहे.जयपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे राजस्थानमधील सर्वात मोठे विमानतळ आहे. जयपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ देशातील 24 शहरांना जोडलेले आहे.

जैसलमेर किल्ल्याला सोनार किल्ला (गोल्डन फोर्ट) असेही म्हणतात.  येथील वाळूच्या टेकड्या (sand dunes) हे पर्यटकांचे एक महत्त्वाचे आकर्षण आहे.

 

 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You cannot copy content of this page